30 августа — день, который напоминает нам о суверенитете Татарстана
https://freenationsleague.org/ru/30-avgusta-den-kotoryj-napominaet-nam-o-suverenitete-tatarstana/
Бәйрәм белән газиз милләттәшләребез!
С праздником, дорогие соплеменники!
Что сегодня на самом деле отмечают татарский народ и жители Татарстана 30 августа?
Для многих это просто День Республики. Или даже День города - Казани. Но исторический смысл этой даты значительно глубже.
30 августа 1990 года Верховный Совет Татарской ССР принял Декларацию о государственном суверенитете. Это стало результатом большого политического и общественного процесса, который особенно активно развивался в Татарстане в конце 1980-х — начале 1990-х годов.
Перестройка дала мощный импульс возрождению национального самосознания и развитию национальных движений. В Татарстане всё громче звучали требования самоопределения, самоуправления, сохранения и развития татарского языка и национальной культуры, а также изменения государственно-правового статуса республики. В общественном сознании всё сильнее утверждалась мысль: существующего статуса автономной республики недостаточно для полноценного политического, социально-экономического и культурного развития Татарстана.
В этом процессе важную роль сыграло татарское национальное движение, в частности Татарский общественный центр, Милли Маджлис, татарская партия Иттифак. Его представители открыто говорили о необходимости добиться не формальной, а «истинной» самостоятельности и суверенитета республики.
Но движение за суверенитет постепенно вышло далеко за пределы общественных организаций. Вопрос о будущем Татарстана обсуждался в средствах массовой информации, общественно-политических организациях, на городских и районных сессиях, в трудовых коллективах и среди населения. Большинство избранных народных депутатов получили от своих избирателей наказ добиваться повышения статуса республики.
Поэтому Декларация 30 августа 1990 года не возникла в политическом вакууме. Она стала результатом общественного запроса и частью большого процесса национального и политического пробуждения Татарстана.
Что же означал тогда суверенитет?
В принятой концепции — верховенство и самостоятельность государственной власти Татарстана в решении вопросов внутренней и внешней жизни, за исключением тех полномочий, которые республика добровольно передавала бы на договорной основе.
Особенно важно, что вопрос национального самоопределения рассматривался одновременно с вопросом государственного самоопределения территории. При этом подчёркивалась необходимость гарантировать права всех народов Татарстана, равные возможности для развития их языков и культур.
Таким образом, суверенитет Татарстана изначально понимался не только как национальный вопрос. Это был вопрос государственного устройства, самостоятельности, ответственности за свою территорию, экономику, культуру и будущее.
И ещё одна принципиальная вещь.
Декларация не должна была остаться только политическим заявлением. В самой концепции она рассматривалась как исходная база для дальнейшего государственного строительства: разработки новой Конституции, развития собственного законодательства и определения равноправных договорных отношений с СССР и РСФСР.
Именно поэтому 30 августа 1990 года — это не только День Республики.
Это точка отсчёта периода, когда Татарстан заявил о своём праве на самоопределение и начал строить собственную государственно-правовую систему.
Прошло 36 лет.
Татарстан сегодня всё ещё находится в составе Российской Федерации, и многое из того, о чём мечтали и за что боролись в конце 1980-х — начале 1990-х годов, осталось незавершённым.
Даже больше. После прихода Владимира Путина к власти в 2000 году Москва начала последовательно ограничивать государственно-правовую самостоятельность Татарстана, добиваясь приведения его Конституции и законодательства в соответствие с федеральными нормами. В 2023 году была реформирована значительная часть ключевых положений Конституции Татарстана, что стало очередным этапом демонтажа государственно-правовых основ, сформированных в период суверенитета.
Но это не отменяет того, что тогда было сделано.
Татарстан был одной из республик, провозгласивших государственный суверенитет в период распада советской системы. В 1990-е годы была проделана огромная и фундаментальная работа по формированию собственной государственно-правовой основы республики.
И сегодня Декларация 30 августа 1990 года остаётся важной частью нашей исторической и политической памяти, основой, к которой мы обращаемся и на которую ссылаемся, говоря о праве Татарстана на самоопределение и собственную государственность.
Мы благодарны тем поколениям татарстанцев, которые в тот исторический момент не побоялись поставить вопрос о будущем республики и сделать конкретные шаги для его воплощения.
Мы благодарны тем, кто поднимал этот вопрос на площадях, в общественных организациях, в парламентах, в дискуссиях и в своих семьях.
Именно поэтому 30 августа — это не только взгляд в прошлое. Это взгляд в будущее.
История не заканчивается там, где закончился один политический этап.
То, что было начато в 1990 году, остаётся частью нашей исторической памяти и нашей ответственности перед будущими поколениями.
Мы верим, что придёт время, когда Татарстан сможет реализовать своё право на свободу, самоопределение и независимую государственность.
И этот день обязательно наступит.
С Днём Республики, Татарстан.
Пусть память о суверенитете станет основой свободного будущего.
Яшәсен Татарстан!
С уважением, участники Лиги Свободных Наций Комитет Независимости Татарстана.
Бүген, 30 августта, татар халкы һәм Татарстан халкы чынлыкта нәрсәне билгеләп үтә?
Күпләр өчен бу бары тик Республика көне. Яки хәтта Казан шәһәре көне. Әмма бу көннең тарихи мәгънәсе күпкә тирәнрәк.
1990 елның 30 августында Татарстан АССР Югары Советы Дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул итте. Бу 1980 нче еллар ахыры — 1990 нчы еллар башында Татарстанда аеруча актив үскән зур сәяси һәм иҗтимагый процессның нәтиҗәсе булды.
Кайта кору милли аңның яңарышына һәм милли хәрәкәтләрнең үсешенә көчле этәргеч бирде. Татарстанда үзбилгеләнү, үзидарә, татар телен һәм милли мәдәниятне саклау һәм үстерү, шулай ук республиканың дәүләт-хокукый статусын үзгәртү таләпләре көннән-көн көчлерәк яңгырады. Җәмәгать аңында автоном республика статусы Татарстанның тулы сәяси, социаль-икътисади һәм мәдәни үсеше өчен җитәрлек түгел дигән фикер ныгый барды.
Бу процесста татар милли хәрәкәте, аерым алганда, Татар иҗтимагый үзәге, Милли Мәҗлес һәм «Иттифак» татар партиясе мөһим роль уйнады. Аларның вәкилләре республика өчен формаль түгел, ә «чын» мөстәкыйльлек һәм суверенитетка ирешү кирәклеге турында ачык сөйләделәр.
Ләкин суверенитет өчен хәрәкәт акрынлап иҗтимагый оешмалар чикләреннән чыкты. Татарстанның киләчәге массакүләм мәгълүмат чараларында, иҗтимагый-сәяси оешмаларда, шәһәр һәм район сессияләрендә, хезмәт коллективларында һәм халык арасында тикшерелде. Сайланган халык депутатларының күпчелеге үз сайлаучыларыннан республиканың статусын күтәрүгә ирешергә дигән наказ алды.
Шуңа күрә 1990 елның 30 августындагы Декларация сәяси бушлыктан барлыкка килмәде. Ул җәмгыять таләбе һәм Татарстандагы милли һәм сәяси уянуның зур процессының бер өлеше булды.
Ул вакытта суверенитет нәрсәне аңлатты?
Ул вакытта кабул ителгән концепция буенча суверенитет — Татарстан дәүләт хакимиятенең республиканың эчке һәм тышкы тормышына кагылышлы мәсьәләләрне хәл итүдә өстенлеге һәм мөстәкыйльлеге дигәнне аңлатты. Республика үз теләге белән, килешү нигезендә кайбер вәкаләтләрен генә башка дәрәҗәдәге хакимияткә тапшыра ала иде.
Аеруча мөһиме — милли үзбилгеләнү мәсьәләсе территориянең дәүләт-сәяси үзбилгеләнүе мәсьәләсе белән бергә каралды. Шул ук вакытта Татарстанда яшәүче барлык халыкларның хокукларын гарантияләүгә, аларның телләре һәм мәдәниятләре үсеше өчен тигез мөмкинлекләр булдыруга басым ясалды.
Шулай итеп, Татарстан суверенитеты баштан ук бары тик милли мәсьәлә итеп кенә каралмады. Бу дәүләт төзелеше, мөстәкыйльлек, үз җире, икътисады, мәдәнияте һәм киләчәге өчен җаваплылык мәсьәләсе булды.
Һәм тагын бер принципиаль нәрсә бар.
Декларация бары тик сәяси белдерү булып калырга тиеш түгел иде. Ул алга таба дәүләт төзелеше өчен башлангыч нигез буларак каралды: яңа Конституция эшләү, үз законнарын үстерү һәм СССР һәм РСФСР белән тигез хокуклы килешү мөнәсәбәтләрен билгеләү өчен нигез булырга тиеш иде.
Шуңа күрә 1990 елның 30 августы — бары тик Республика көне генә түгел.
Бу — Татарстан үзбилгеләнү хокукын игълан иткән һәм үзенең дәүләт-хокукый системасын төзи башлаган чорның башлангыч ноктасы.
Утыз алты ел үтте.
Бүген Татарстан әле дә "Рәсәй Федерациясе" составында кала, ә 1980 нче еллар ахыры — 1990 нчы еллар башында халык хыялланган һәм аның өчен көрәшкән күп нәрсә тәмамланмаган килеш калды.
Хәтта артыграк. Владимир Путин 2000 елда хакимияткә килгәннән соң, Мәскәү Татарстанның дәүләт-хокукый мөстәкыйльлеген эзлекле рәвештә чикли башлады һәм аның Конституциясен һәм законнарын федераль нормаларга туры китерүне таләп итте. 2023 елда Татарстан Конституциясенең төп нигезләмәләренең шактый өлеше үзгәртелде. Бу суверенитет чорында формалашкан дәүләт-хокукый нигезләрне сүтүнең чираттагы этабы булды.
Ләкин бу ул вакытта эшләнгәннәрнең әһәмиятен юкка чыгармый.
Татарстан Совет системасы таркалган чорда дәүләт суверенитетын игълан иткән республикаларның берсе булды. 1990 нчы елларда республиканың үз дәүләт-хокукый нигезен формалаштыру өчен гаять зур һәм фундаменталь эш башкарылды.
Бүген 1990 елның 30 августындагы Декларация безнең тарихи һәм сәяси хәтеребезнең мөһим өлеше булып кала. Татарстанның үзбилгеләнү хокукы һәм үз дәүләтчелеге турында сөйләгәндә, без мөрәҗәгать итә һәм таяна торган нигезләрнең берсе ул.
Без шул тарихи вакытта республика киләчәге мәсьәләсен күтәрергә һәм аны тормышка ашыру өчен конкрет адымнар ясарга курыкмаган Татарстан буынына рәхмәтле.
Без бу мәсьәләне мәйданнарда, иҗтимагый оешмаларда, парламентларда, бәхәсләрдә һәм үз гаиләләрендә күтәргән кешеләргә рәхмәтле.
Шуңа күрә 30 август — үткәнгә генә карау түгел. Бу — киләчәккә дә караш.
Тарих бер сәяси чор тәмамланган урында бетми.
1990 елда башланган эш безнең тарихи хәтеребезнең һәм киләчәк буыннар алдындагы җаваплылыгыбызның бер өлеше булып кала.
Без ышанабыз: Татарстан үзенең иреккә, үзбилгеләнүгә һәм бәйсез дәүләтчелеккә булган хокукын тормышка ашыра алачак вакыт җитәчәк.
Һәм ул көн һичшиксез киләчәк.
Татарстан Республика көне белән!
Суверенитет турындагы хәтер ирекле киләчәкнең нигезе булсын.
Яшәсен Татарстан!
What Are the Tatar People and the People of Tatarstan Really Commemorating on August 30 Today?
For many, it is simply Republic Day. Or even the City Day of Kazan. But the historical meaning of this date is much deeper.
On August 30, 1990, the Supreme Soviet of the Tatar ASSR adopted the Declaration on State Sovereignty. This was the result of a major political and social process that developed particularly actively in Tatarstan in the late 1980s and early 1990s.
Perestroika gave a powerful impulse to the revival of national consciousness and the development of national movements. In Tatarstan, demands for self-determination, self-government, the preservation and development of the Tatar language and national culture, as well as changes to the republic's constitutional and legal status, became increasingly vocal. The idea that the existing status of an autonomous republic was insufficient for the full political, socio-economic and cultural development of Tatarstan became increasingly established in public consciousness.
The Tatar national movement played an important role in this process, particularly the Tatar Public Center, Milli Majlis and the Tatar party Ittifaq. Their representatives openly spoke about the need to achieve not formal but “genuine” independence and sovereignty for the republic.
However, the movement for sovereignty gradually extended far beyond public organizations. The future of Tatarstan was discussed in the media, public and political organizations, at city and district sessions, in labor collectives and among the population. The majority of elected people's deputies received mandates from their constituents to work toward raising the status of the republic.
Therefore, the Declaration of August 30, 1990, did not emerge in a political vacuum. It was the result of a public demand and part of a broader process of national and political awakening in Tatarstan.
What did sovereignty mean at that time?
Under the concept adopted at the time, sovereignty meant the supremacy and independence of Tatarstan's state authorities in resolving matters of its internal and external life, except for those powers that the republic would voluntarily transfer on a contractual basis.
It is particularly important that the issue of national self-determination was considered together with the question of the political self-determination of the territory. At the same time, the need to guarantee the rights of all peoples of Tatarstan and equal opportunities for the development of their languages and cultures was emphasized.
Thus, Tatarstan's sovereignty was initially understood not only as a national issue. It was a question of state structure, independence, responsibility for its territory, economy, culture and future.
And there is another fundamental point.
The Declaration was not supposed to remain merely a political statement. It was regarded as the starting point for further state-building: the development of a new Constitution, the development of its own legislation, and the establishment of equal contractual relations with the USSR and the RSFSR.
That is why August 30, 1990, is not only Republic Day.
It is the starting point of a period when Tatarstan declared its right to self-determination and began building its own constitutional and legal system.
Thirty-six years have passed.
Tatarstan is still part of the Russian Federation today, and much of what people dreamed of and fought for in the late 1980s and early 1990s remains unfinished.
Even more than that. After Vladimir Putin came to power in 2000, Moscow began systematically restricting Tatarstan's constitutional and legal autonomy, seeking to bring its Constitution and legislation into conformity with federal norms. In 2023, a significant part of the key provisions of Tatarstan's Constitution was amended, becoming another stage in the dismantling of the constitutional and legal foundations formed during the period of sovereignty.
But this does not erase what was accomplished at that time.
Tatarstan was one of the republics that proclaimed state sovereignty during the collapse of the Soviet system. In the 1990s, enormous and fundamental work was carried out to establish the republic's own constitutional and legal foundation.
Today, the Declaration of August 30, 1990, remains an important part of our historical and political memory, a foundation to which we refer when speaking about Tatarstan's right to self-determination and its own statehood.
We are grateful to the generations of people in Tatarstan who, at that historic moment, were not afraid to raise the question of the republic's future and take concrete steps toward making it a reality.
We are grateful to those who raised this issue in public squares, in civil society organizations, in parliaments, in public discussions and within their families.
That is why August 30 is not only a look into the past. It is also a look into the future.
History does not end where one political period ends.
What was begun in 1990 remains part of our historical memory and our responsibility to future generations.
We believe that the time will come when Tatarstan will be able to realize its right to freedom, self-determination and independent statehood.
And that day will surely come.
Happy Republic Day, Tatarstan.
May the memory of sovereignty become the foundation of a free future.
Long live Tatarstan!
With respect,
Members of the Free Nations League
Tatarstan Independence Committee
Комментарии
Отправить комментарий